Rijksmuseum van Oudheden Leiden

21-02-2021

Oudegyptische leren codex met papyrusbladen
6e eeuw na Chr.
afb 1-AMS9300

 

 

 

 

 

Restauratie- en onderzoeksproject

INLEIDING
Het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) heeft in zijn collectie een unieke codex met 32 papyrusbladen. Het gaat om een Oudegyptisch boek uit de 6e eeuw na Chr. Voor zover bekend is dit het oudste complete gebonden boek in een Nederlandse collectie. Het boekje verkeerde in een zodanig fragiele staat dat het niet tentoongesteld kon worden.

DE CODEX
Dit koptische boek (22 x 14,5 cm) met een leren band bestaat uit 32 bladzijden papyrus en is onderdeel van de omvangrijke Anastasi-collectie dat door Caspar Reuvens, de eerste directeur van het RMO, in 1828 werd aangekocht. De band is waarschijnlijk afkomstig uit de stad Thebe in het huidige Egypte. In het boek zijn een aantal gebeden van St. Gregorius opgenomen, maar ook een duiveluitdrijving, een lijst van martelaren en het begin van de vier Evangeliën. Zijn ware betekenis onthult het boek pas doordat er ook negen pagina’s zijn gewijd aan de briefwisseling van Jezus en Abgar. De laatste was koning van Edessa in Zuid-Turkije en een verstokt heiden. Deze briefwisseling wordt tot de zogenaamde apocriefe teksten uit de kerkgeschiedenis gerekend. Het koptische boek is een belangrijke schakel in de ontwikkeling van schriftdragers in de eerste eeuwen van de jaartelling. Papyrus was de belangrijkste schriftdrager in het oude Egypte en werd duizenden jaren lang vrijwel altijd als vellen in een rol gebruikt. Na een Egyptische papyrusboycot, gericht tegen Syrische en klein-Aziatische vijanden, aan het begin van de 2de eeuw werd op steeds grootschaligere manier perkament geproduceerd. Dit materiaal was robuuster en beter te vouwen, waardoor het zeer geschikt was voor de productie van een boek. In de 8ste en 9de eeuw werd het perkament stap voor stap vervangen door papier, dat vanuit OostAzië naar het Midden-Oosten en Egypte kwam. Gedurende slechts een korte tijd – de laatantieke tijd – werd papyrus gebruikt voor de vervaardiging van de eerste codices. De koptische codex in het RMO is hier een belangwekkend voorbeeld van. De codex met vellen papyrus is niet alleen uniek in de collectie van het RMO, maar wordt ook internationaal zeer gewaardeerd. Er zijn veel losse papyrusbladen in wereldcollecties bewaard, maar codices, die nog helemaal compleet zijn en uit papyrusbladen bestaan, zijn uiterst zeldzaam.

afb 17-AMS9300

HET RESTAURATIE- EN ONDERZOEKSPROJECT
Het restauratieproject heeft als einddoel de boekband en de papyrusbladen zo te consolideren dat het weer veilig gehanteerd en tentoongesteld kan worden. De binding van het boek zal hierbij intact blijven. Daarnaast zullen oude reparaties op het papyrus worden verwijderd en inkt worden geconsolideerd. Omdat de restauratie een zeer bijzonder boek betreft waarvan in heel Nederland slechts één exemplaar te vinden is, vinden wij het essentieel om het restauratieplan samen met wereldwijd toonaangevende experts op te stellen. Eve Menei, zelfstandig gevestigd en internationaal gezaghebbend papyrusrestaurator in Parijs, en Karin  Scheper, restaurator en expert conservering van de Universitaire Bibliotheken Leiden hebben beide toegezegd het boek te willen onderzoeken en het museum advies te geven wat betreft de restauratie.
De restauratie was een uitgelezen moment om ook materiaal-technisch onderzoek te verrichten. Alle restauratie stappen en onderzoeksresultaten zijn vastgelegd in woord en beeld. De uitkomsten zijn gedeeld met een breder publiek in de vorm van een artikel in Archeologie Magazine (nr 5, 2020) en in een online publiekslezing op 8 december 2020 vanuit het museum. De meer vak-specifieke uitkomsten worden gedeeld met vakcollega’s in volume 8 van Suave Mechanicals, Essays on the History of Bookbinding (verschijningsdatum eind 2021). En er zal een artikel verschijnen gericht op de restauratie in het vaktijdschrift Journal of Paper Conservation (verschijningsdatum eind 2021).

afb 21-AMS9300

300

Het project is uitgevoerd door Eliza Jacobi, een ervaren restauratiespecialist van papier, perkament en leer.
Het project bestaat uit verschillende onderdelen:
1. Vastleggen van de conditie van de boekband, de papyrusbladen en de inkt middels fotografie en nauwkeurige beschrijving.
2. Onderzoeken en beschrijven van de materialiteit en de binding.
3. Opstellen van een restauratieplan in overleg met specialisten, waaronder Karin Scheper (UB Leiden, Specialist boeken), Eve Menei (Parijs, specialist papyrus-restauratie).
4. Het restaureren en consolideren van de band, de papyrusbladen en de inkt.
5. Tijdens het restauratie- en consolidatietraject zullen de volgende onderdelen van de codex worden onderzocht:
a. Oude reparaties op boekband en papyrus. Wanneer zijn deze restauraties en reparaties gedaan, wat is het gebruikte materiaal en wat is de meest     geschikte manier om deze te verwijderen?
b. Het leer wordt nader onderzocht. Is het mogelijk om te zien van welk dier het leer afkomstig is. Wat is de conditie van het leer. Hoe kunnen we het leer het beste consolideren?
c. De decoratie en sluitingen. Wat voor sluitingen zaten er op deze codex. Hoe passen deze onderdelen in de geschiedenis van de codici?
d. De inkt. Wat is de samenstelling van de inkt? Hoe groot is het ijzergehalte?
e. De papyrus. Wat is de structuur, de opbouw en de datering van het papyrusmateriaal?
f. De platkernen. Bevatten de dikke platten papyrus resten? Middels Röntgenfoto’s kan bekeken worden of de platten hout of papyrus bevatten. En hoe loopt het touw van de binding naar de katernen.

afb 13-AMS9300

KORTE BESCHRIJVING
De boekband is vervaardigd van leer met een decoratie van perkamenten strookjes. Het boekblok is gemaakt van papyrus en beschreven met inkt.
Het boekblok bestaat uit drie katernen van papyrus bladen. De papyrus bladen van het boekblok zijn op enkele plekken aan het delamineren (papyrus is opgebouwd uit verticale en horizontale stroken op elkaar). De inkt is op enkele plekken aan het schilferen. De rug van het boekblok, die goed toegankelijk is doordat de band niet langer meer met de rug van het boekblok verbonden is, is overlijmd met papier vegetale. Hierdoor is het erg lastig de originele naaitoer te volgen en is de boekblok rug erg stijf.

afb1a-AMS9300

UITGEVOERDE STAPPEN
1. Vastleggen van de conditie door middel van fotografie.
2. Oude reparaties wel of niet verwijderen. Bij reparaties aan de band bleek uit archief-onderzoek dat er waarschijnlijk stopverf is gebruikt waaraan zwartsel is toegevoegd. Omdat de aangebracht reparaties helemaal niet oplosbaar waren en het leer zou worden aangetast wanneer de reparaties mechanisch verwijderd zouden worden is besloten om de reparaties te laten zitten. Visueel zijn ze niet erg in het oog springend.
3. Reparatie van scheuren in het leer en consolidatie van poederige delen. Langs de rug van de band zaten twee grote breuken/scheuren in het leer.
4. Reparatie van de papyrus bladen. Op de papyrus bladen waren in de 19de eeuw reparaties aangebracht van een doorzichtig soort papier, ook wel ‘papier vegetale’ genoemd. Nadat de oude reparaties verwijderd waren, moesten de pagina’s opnieuw gerepareerd worden. Hierbij heb ik gekozen voor een zeer terughoudende methode. Smalle strookjes op kleur gebracht Japans papier zijn om de randen van de bladen aangebracht met methylcellulose. Hierdoor kan de bladzijde veilig omgeslagen worden. Breuken of scheuren in het blad zijn met kleine strookjes gerepareerd.
In de papyrus bladen waren ook plekken waar de papyrus vezels loskwamen of de stroken van het papyrus aan het delamineren waren. Deze zijn terug geplakt met methylcellulose.
De inkt, bleek een ijzerhoudende inkt te zijn, daardoor moesten we terughoudend zijn met vocht in de buurt van de inkt.De inkt was op sommige pagina’s aan het schilferen, dus we wilde dit graag consolideren om verder inktverlies tegen te gaan. We hebben gekozen om de funori oplossing aan te brengen met behulp van een ultrasone mister.

afb 39-AMS9300
5. Onderzoeksresultaten. Een volledige uitwerking van de onderzoeksresultaten zal in nog te verschijnen artikelen worden gepubliceerd. De eerste resultaten zijn al gedeeld in een online lezing vanuit het RMO op 8 december 2020, waar ongeveer 340 mensen van begin tot einde naar hebben geluisterd vanuit huis.
6. Resultaten • De codex kan na de restauratie veilig gehanteerd en tentoongesteld worden. • Er is meer kennis opgedaan over de restauratie die is uitgevoerd  voor 1880. • Het restauratie- en consolidatietraject en de resultaten van het onderzoek zijn aan een breed publiek bekend gemaakt in een populairwetenschappelijk artikel en door middel van een online lezing vanuit het museum. • De uitkomsten van de restauratie en het onderzoek worden gepresenteerd op een symposia voor vakspecialisten (Belgisch Nederlands Boekbandengenootschap (april 2021 onder voorbehoud) • De uitkomsten van de restauratie en het onderzoek worden in samenwerking met de specialisten gepubliceerd in de boekenreeks Suave Mechanicals, Essays on the History of Bookbinding. Zie: http://www.thelegacypress.com/suave-mechanicals-vol-1.html; • De codex is te zien in de tijdelijke tentoonstelling Verbeelding van Egypte: De mooiste Egyptische archiefstukken en Egyptische antiquarische boeken tot en met 28 februari 2021.

afb 32-AMS9