Museum Boijmans

6-12-2015

25 juni 2017

Restauratie boekbanden 2017-2018

Museum Boijmans Van Beuningen bezit een groot aantal oude en bijzondere drukken en historische boekbanden met prenten en tekeningen. De oude en bijzondere drukken vormen een belangrijke aanvulling op de kunstcollectie van het museum. De prenten- en tekeningenalbums  laten zien hoe verzamelaars tot de negentiende eeuw hun collectie bewaarden, in een band gebonden als aanvulling van hun bibliotheek. Museum Boijmans Van Beuningen bewaart zoveel mogelijk van deze prenten en tekeningen in de originele banden.

Uit een inventarisatie  is gebleken dat 60 boekbanden in aanmerking komen voor restauratie en 349 oude drukken voor een conserverende behandeling. Museum Boijmans Van Beuningen wil de boekbanden in twee fasen laten restaureren en conserveren. De eerste fase,in 2017, bestaat uit het restaureren van de 60 genoemde  albums en oude en bijzondere drukken. De tweede fase, in 2018, bestaat uit het uitvoeren van een conserverende behandeling  voor 349 boeken.
De gehele collectie boekbanden is wat vorm en inhoud betreft zeer divers. Alle mogelijke bindwijzen zijn aanwezig: perkamenten, leren en papieren banden. Er zijn banden met blind- of goudstempeling, met geciseleerde of gekleurde snede en met ‘goud op snee’.
De schade loopt uiteen van leerschade als gevolg van uitdrogen en het bros worden van leer, tot gebruiksschade in de vorm van ontbrekende delen, kop- en staartschade, maar ook doorgesloten of afgebroken knepen. Ook hebben sommige banden constructieve schade aan het boekblok en komt het voor dat de samenhang tussen boekblok en band ontbreekt.
De restauratie wordt uitgevoerd door boekrestaurator Marijn de Valk.

Boekbanden met prenten

Zoals in de loop van de negentiende eeuw gebruikelijk was geworden, bewaarden deze verzamelaars hun prenten en tekeningen in mappen en dozen, geordend op (nationale) scholen en kunstenaars. Ook nu nog hanteert het museum dit ‘moderne’ ordeningsprincipe waarbij de meesters uit een specifieke school en periode in alfabetische volgorde in dozen zijn opgeborgen. De tekeningen en prenten zijn afzonderlijk opgezet in passe-partouts of gemonteerd op opzetvellen. Zij kunnen hierdoor veilig worden gehanteerd en in steeds wisselende combinaties worden getoond in tentoonstellingen en tijdelijke presentaties. Voordat het afzonderlijk opbergen in mappen en dozen de standaard werd, zijn prenten en tekeningen eeuwenlang op andere wijze bewaard, namelijk ingeplakt in grote banden, die destijds bekend stonden als ‘kunstboeken’. Bladen en series van hetzelfde formaat werden ook wel samengebonden in bundels. Alleen al door deze bewaarmethode in albums was er een grote samenhang met de bibliotheek van de verzamelaar. Daar werden niet alleen de gedrukte boeken verzameld maar ook de banden van de grafiekverzameling. Prenten vormden eeuwenlang een visuele aanvulling op de bibliotheek. Hier kwam de hele wereld binnen handbereik, zowel in woord als in beeld.

Als relatief jonge verzameling, zonder wortels in vorstelijke of adellijke collecties, telde het Prentenkabinet van Museum Boijmans Van Beuningen aanvankelijk slechts weinig voorbeelden van ‘kunstboeken’. Een belangrijke uitzondering waren de 21 albums uit de collectie van Friedrich August II (1797-1854), koning van Saksen, die door Bierens de Haan in 1951 aan het museum werden gelegateerd (inv.nr. BdH Boek FA 51 etc). De verzamelaar had deze negentiende-eeuwse albums weten

august

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Eén van de albums uit de collectie Friedrich August II

Boekbanden met tekeningen

Ook tekeningen werden van oudsher bewaard in albums. De beroemdste voorbeelden hiervan in de collectie van het Prentenkabinet zijn de twee zogenaamde Gabburri-albums met tekeningen van Fra Bartolommeo (I 563, albums M en N). Ze werden in 1729 samengesteld door de Florentijnse verzamelaar Nicolò Gabburri en bevatten liefst 500 tekeningen. In 1989-1990 zijn de twee albums door het museum gedemonteerd om reden van conservering en om de tekeningen afzonderlijk te kunnen exposeren.

Naast deze specifieke verzamelaarsbanden bezit het museum ook voorbeelden van ‘tekeningenboeken’, die door de kunstenaar zelf werden samengesteld en bewaard om als voorbeeld of inspiratiebron te dienen voor later werk.

Oude en bijzondere drukken

De bibliotheek van het museum bevat een omvangrijke collectie publicaties over beeldende kunst, kunstnijverheid en vormgeving. Op dit moment telt de bibliotheek ruim 143.000 boektitels, ruim 13.000 veilingcatalogi, ruim 3.100 tijdschrifttitels en ruim 3.700 beschreven artikelen.
Als enige museum in Nederland herbergt de bibliotheek een bijzondere collectie surrealistische bronpublicaties, complementair aan de museale surrealistencollectie. Tot de absolute hoogtepunten behoren onder meer de collageroman Une semaine de bonté van Max Ernst en Les chants de Maldoror met heliogravures van Salvador Dalí, beide uitgegeven in 1934.

RESTAURATIE

Doel van de behandeling is het voorkomen van verder fysiek verval en herstel van de constructie van het boek, zodat het weer raadpleegbaar is zonder risico op schade. Uitgangspunt is een conserverende ingreep met behoud van zoveel mogelijk originele delen en historische informatie.  Vlekken in het papier zullen niet verwijderd worden en er wordt niet gebleekt.

1. Les chants de Maldoror : eaux-fortes originales de Salvador Dali / Comte de Lautréamont. – Paris : Albert Skira,1934. Verschenen  in een oplage van 210 exemplaren,  Boekband ontworpen door Rose Adler (1952).

1

In het verleden is het boekblok losgesneden van de band en is er een grote set etsen uit het boek verwijderd. Op deze plaatsen zijn losse vellen handgeschept papier in de plaats gelegd. De vraag is nu om alle losse delen in het boekblok weer vast te zetten; zowel de prenten als eventueel de inlegvellen en vervolgens het boekblok te hernaaien en terug in de bestaande band te zetten.

 

2. Plegtige inhuldiging van Zyne Doorlugtigste Hoogheidt, Willem Karel Henrik Friso, Prinse van Oranje en Nassau – 1751 –

nassau

(Alle 12 platen aanwezig. Vanaf p. 45 lofdicht door Jacob Johan Andriessen.Papieren band van kievitsmarmering en kartonnen platkernen. Boekblok genaaid op drie strookjes van perkament)

Band en boekblok zijn vuil. De rug van de papieren band ontbreekt. De kartonnen platten zijn langs de randen zwak.

3. Les principes du dessein, ou methode courte et facile pour aprendre cet art en peu de tems/ Par Gerard De Lairesse. – Amsterdam 1729.

lairesse

 

 

 

 

 

 

De zwaar beschadigde band heeft in het verleden een grof omslag gekregen van gevouwen leer.De band en het boekblok zijn vuil en zowel het papier als het karton van de band zijn zwak en voos.Het boekblok heeft ernstige papierschade: scheuren, ontbrekende delen (vooral hoeken) en rafelrandjes. De originle rood aluingelooide leren rug is nog maar fragmentarisch aanwezig.

 

4. De 1970 Octopus decimale / Kalender door G.v. Elk. – [Deventer] : Stichting Octopus, [1970].  Vouwbare kalender, bestaande uit 4 delen: 2 met foto’s en 2 met tekst.

v elk

 

 

 

 

 

 

 

 

5. Persspective, dat is de hooch-gheroemde conste eens schijnende in oft doorsiende ooghen-ghesichtespunt

perspectief

 

 

 

 

 

 

 

 

Gheinventeert door Johan Vredeman Vriese; Henric. Hondius sculps, et excud. – Lugduni: [s.n.], 1604, 1605. – 2 dln. In 1 bnd: 7. The tour of Doctor Syntax, in search of the Picturesque: a poem / [W.J. Combe. – London : R. Ackermann’s Repository of Arts, [1815]

 De naaing lijkt origineel (het boekblok is gedriegd), maar de rug is overlijmd met modern gaas. De band is waarschijnlijk later aangebracht of vervangen (20ste-eeuws).

6. D’Amboinsche rariteitkamer, behelzende eene beschryvinge van allerhande zoo weeke als harde schaalvisschen, te weeten raare krabben, kreeften, en diergelyke Zeedieren, alsmede allerhande hoorntjes en schulpen, die men in d’Amboinsche Zee vindt: daar beneven zommige mineraalen, gesteenten, en soorten van aarde, die in d’Amboinsche, en zommige omleggende eilanden gevonden worden / Beschreven door Georgius Everhardus Rumphius. –  Amsterdam : Gedrukt by François Halma, 1705.

rumpius
 

 

7. The tour of Doctor Syntax, in search of the Picturesque: a poem / [W.J. Combe. – London : R. Ackermann’s Repository of Arts, [1815]

 syntax

Eind 2017 is een tweede hoeveelheid boeken behandelend door Marijn de Valk.

Dit waren zestien boeken van verschillende herkomst en inhoud. Waaronder :

 

De behandelende schade:

Als eerste is veel vuil verwijderd, dat soms diep in het papier was gedrongen, en daar waar nodig is sellotape weggehaald. Door gebruik ontstane vouwen, scheurtjes en kleine lacunes zijn hersteld.

Sommige leren banden  vertoonden  rode rot.

Gescheurde binnenscharnieren en uitstekende bladen zijn hersteld.

boij15

Soms had de lijming van het boekblok gedeeltelijk losgelaten, waardoor de katernen van de vergulde sneden niet meer mooi vlak lagen.boij12-18bboij13-1b8

 

De volgende boeken  zijn in de tweede helft van het jaar 2017  behandeld:                                                                                                                               

Pieter Schenk/ Roma Aedificorum/ Ebelfeld 1660/ Leipzig 1711                                                                                                                        versleten door intensief gebruik

schenkweb

* Anoniem/ Disegni di figure/ circa  1600-1700
]vuil, versleten en met vervilt papier

desweb

* Johannes Sadeler, album met maniëristische prenten                                o.a. vochtschade, bros leer en gebroken naaisel

* Thomas Herbert, Pembroke album circa 1683-1733                   binnenscharnieren zijn gescheurd en de kapitalen verdwenen

* Album met prenten van Maarten van Heemskerck, circa 1650                     vuil en beschadigd

m van heems

* Frans portretboek, anoniem 1500-1700
uitgedroogd leer en mogelijk papierschade

* George Romney, schetsboek met studies voor John Milton’s Paradise Lost -1793
band kwetsbaar en vuil

Conserveringsrapport Boijmans_MB 1927_T 1 1-23 (PK)-6   Conserveringsrapport Boijmans_MB 1927_T 1 1-23 (PK)-5

* De voornaemste Statuten ende Cieraten van de konst-rijcke Stadthuys/ van Amstelrdam ‘tmeeste in Marmer gemaekt door Artus Quellinus ao.1663
vuil, gescheurd en eerdere restauraties zijn verkleurd

Conserveringsrapport Boijmans_voorlopig 520 (PK)-7

* Albrecht Dürer/ Incunabel, Venetië 1499
schadelijke oude reparaties en vuil

* Albrecht Dürer/ Incunabel 1497
ook schadelijk oude reparaties en beginnende inkt-/kopervraat

Conserveringsrapport Boijmans_MB 1940_B 5 (PK)-6

* Incunabel Appianus. Historia romana. De bellis civilibus, Venetië 1477      verdient onderhoud

* Homeros, Ilias et Odyssea, Florence 1488   uit de collectie Pirckheimer     inktvraat, uitdroging en ontbrekende kleine delen

* Anoniem, Aristoteles et Theophrastus, Opera, tomus II, Venetië, (Aldus Manutius) 1497
band en naaisel zijn niet origineel,

* eenentwintig grote, halfleren albums met ingeplakte prenten.  De ruggen zijn los, met zeven, valse ribben. Voor de diverse inhoud zie lijst Boijmans Van Beuningen.                                                                                                            Schade aan zachte plakranden en leren ruggen

Conserveringsrapport Boijmans_BdH Boek FA2Conserveringsrapport Boijmans_BdH Boek FA

Rembrandt-project 2015

Tijdens het Rembrandt-project zijn er 174 etsen van Rembrandt behandeld in Museum Boijmans van Beuningen. De behandelingen zijn uitgevoerd door een zelfstandig papierrestaurator (Femke Segers), onder toezicht van de papierrestaurator van Museum Boijmans van Beuningen (Ria Bonten).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De behandeling was voornamelijk bedoeld om de prenten te conserveren. Minimale interventies zijn uitgevoerd om de werken optimaal te kunnen bewaren voor de toekomst. Tijdens de behandeling zijn alle werken gefotografeerd aan de voor- en achterzijde. Dit is zowel voor als na de behandeling gebeurd. Watermerken, voor zover aanwezig in het papier zijn in doorzicht gefotografeerd. Elk object heeft een documentatiekaart gekregen die digitaal in TMS (The Museum System) gekoppeld wordt.

 Behandelingsverloop
1. Losmaken van achterbord
In eerste instantie zijn de werken los gehaald van het zure achterbord waarop ze gemonteerd waren.
2. Marges loshalen

De oude marges die aan de werken zaten zijn losgehaald.
3. Droog reinigen
Een volgende stap was zowel de voorzijde als de achterzijde droog te reinigen
4. Vochtige behandeling

Nadat de objecten droog zijn gereinigd hebben ze een vochtige behandeling ondergaan. Tijdens deze fase worden de oplosbare afvalstoffen die zich in het papier hebben opgehoopt verwijderd. Deze afvalstoffen dragen onder meer bij tot de verkleuring van het papier.
Voor de behandeling kan starten zijn de stempels op de achterzijde getest op hun watergevoeligheid. De behandeling bestaat uit verschillende fases.
a) Stempels behandelen
De meeste werken hebben stempels op de achterzijde van het papier. Bij de werken waarvan het papier dun is, is er een risico dat de inkt naar de voorzijde migreert tijdens een vochtige behandeling. Om dit te voorkomen zijn bij 14 werken de stempels op de aanzuigtafel behandeld. Dit wil zeggen dat de stempel met ethanol lokaal is bevochtigd en op de aanzuigtafel gelegd op een vloeipapier. De inkt wordt op deze manier zo veel mogelijk ut het papier getrokken.
b) Relaxeren
De objecten zijn ingevocht met een dahlia spray. Hierdoor wordt er langzaam vocht in het papier gebracht. De vezels ontspannen en op deze manier wordt vermeden dat er plotselinge en ongecontroleerde rek en krimp van de vezels plaatsvindt, wat het papier zou kunnen beschadigen.
c) Vochtige behandeling
Wanneer het object voldoende ontspannen was, werd het in water gelegd. Deze behandeling duurde ongeveer 3u. Het water werd elk uur vervangen omdat de afvalstoffen die uit het papier komen zorgen dat het water sterk verkleurd en na een bepaalde tijd is het water verzadigd.

 

 

 

 

 

 

d) Ontzuren
De tweede keer dat het water wordt vervangen (na twee uur) wordt er calcium hydroxide toegevoegd.
5. Nalijmen

Tijdens de vochtige behandeling wordt er vaak ook een deel van de lijm uit het papier verwijderd. Daarom werden de objecten na de vochtige behandeling nagelijmd met sterk verdunde zetmeellijm.

 

 

 

 

 

 

 

 

6. Drogen en vlakken
Een volgende stap was het vlakken van de objecten. Alle werken werden tussen een sandwich van non-woven polyester gelegd. Dit pakket werd tussen vloeipapier geplaatst. Het geheel werd onder gewicht geplaatst door middel van planken die er bovenop werden gelegd
Op deze manier lagen de objecten minstens voor 3 weken te drogen.
7. Scheuren herstellen, lacunes invullen
Bij 4 objecten zijn scheuren na het vlakken verstevigd met Japans papier en zetmeellijm.
Bij 3 objecten zijn lacunes ingevuld met papierpulp die gekleurd zijn met een neutrale verfstof voor papier. De invullingen zijn met aquarelverf op kleur gebracht voor een betere integratie in het geheel.

 

 

 

8. Marges aanzetten
De laatste fase van de behandeling was het aanzetten van nieuwe marges.
Er was 1 object waar van de randen voor een groot deel verdwenen waren. Het papier was ook zeer fragiel; om deze redenen is er geopteerd om geen marges aan het werk te zetten maar om het volledig te doubleren.

Passe-partouts
Nadat de objecten zijn behandeld zijn ze individueel in een zuurvrije passe-partout bevestigd
De voorzijde van de passe-partouts, waar het raam is uitgesneden bestaat uit 1600grs museumkarton. De achterzijde waarop de ets is bevestigd bestaat uit 800grs museumkarton.
De objecten werden telkens met Filmoplast P90 vastgezet in de passe-partout. Het gebruik van Filmoplast P90 was mogelijk omdat er marges aan de werken zaten waarop de tape kon worden bevestigd. De tape werd als een scharnier bevestigd zodat ook de achterzijde toegankelijk blijft voor verder onderzoek.

Volgende fasen
In een volgende fase wordt de inventarisatie afgerond. Dit proces is gestart tijdens de behandeling.
De volgende stappen zijn digitalisering van alle werken, de planning van een expositie. Daarnaast volgt er een onderzoek naar de etsen van Rembrandt met een online publicatie en een mogelijk gedrukte publicatie.