Museum Boerhaave

3-04-2021

Restauratie Jan Swammerdams Historia insectorum generalis, Utrecht 1669

Johannis Swammerdam Amsterdammer doctor in de medicynen, Historia insectorum generalis, ofte, Algemeene verhandeling van de bloedeloose dierkens : waar in, de waaragtige gronden van haare langsaame aangroeingen in leedemaaten, klaarelijk werden voorgestelt : kragtiglijk, van de gemeene dwaaling der vervorming, anders metamorphosis genoemt, gesuyvert : ende beknoptelijk, in vier onderscheide orderen van veranderingen, ofte natuurelijke uytbottingen in leeden, begreepen

Materiaal en techniek
Handgeschept papier, bordkarton, kalfsleer
Papieren katernen en schutbladen genaaid op 5 enkele bindingen van touw, bekleed in heel kalfsleer met gespikkelde en blindgestempelde decoratie. De platen zijn deels handgekleurd.

Voor restauratie

Voor restauratie

Na restauratie

Na restauratie

 

 

 

 

 

Schade
Er is verkleuringsschade in het papier. Op bepaalde plaatsen hebben stof en oude schimmelsporen zich opgehoopt. De uitvouwplaten zijn veelal ingescheurd bij de kimstrook waarmee ze in het boekblok vast zitten en achterin hebben ze enige randschade.
Het naaisel is grotendeels intact.
De rugbekleding is deels los geraakt. De plathoeken zijn kapot en van de kernen ontbreekt materiaal op de hoeken. De leren bekleding is doorgescheurd in beide scharnieren en midden op de rug over de volle lengte. Lacunes in het leer bevinden zich in de kop- en straatkappen, in de lengtescheur midden op de rug, op de plathoeken en langs de platkanten. De blindstempeling is erg heet gedaan en hier en daar verbrand. Dit heeft erin geresulteerd dat delen van het bestempelde leer weg zijn. Het titelschild ontbreekt.

Voor restauratie: scheuren gerepareerd en platen goed ingevouwen

Voor restauratie: scheuren gerepareerd en platen goed ingevouwen

Na restauratie

Na restauratie

 

 

 

 

 

 

Restauratieverslag
De verkleuring van het papier kan helaas niet worden behandeld, mede omdat bij de platen ook sprake is van handmatige kleuring en de media gevoelig zijn voor water. Een stabiele bewaaromgeving, zal verdere verkleuring zo veel mogelijk afremmen.
De behandeling heeft voorzien in een zo goed mogelijk herstel van de constructie. Vanwege het kwetsbare leer op de rug is besloten dit niet over de gehele rug los te halen. Het risico op verdere schade aan het leer was te groot. De boekblokrug-platverbinding is alleen verstevigd vanaf het kop- en staartveld.
De restauratie werd uitgevoerd door Herre de Vries en Juliet Baines.
Een lijst van gebruikte materialen, leveranciers  en receptuur.

————————————————————————

Auzoux-gorilla 2015

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Restauratie van een anatomisch papier-maché model van een gorilla. Onderdeel van de collectie Auzoux van Museum Boerhaave.

De restauratie is een samenwerking van restauratoren van verschillende disciplines. Vanuit restauratieatelier Nijhoff Asser heeft Eliza Jacobi uitgevoerd; dit betreft het schoonmaken van het gehele model en consolidatie van de loslatende verflagen op het papier-mâché. Daarbij is zij door een restaurator in opleiding en een stagiair geassisteerd. De houten sokkel, afgebroken metalen onderdelen en ontbrekende metalen haakjes zijn behandeld en bijgemaakt door Auke Gerrits, restaurator bij Museum Boerhaave.
Dit heeft ervoor gezorgd dat het uiteindelijke resultaat van een hoge kwaliteit is.

Beschrijving

Het anatomische model bestaat uit 104 genummerde onderdelen. Er zijn 14 ontbrekende onderdelen. Het levensgrote model is geheel demontabel en toont alle spiergroepen en gedeeltelijk de botten van de vrouwelijke gorilla. De gorilla staat met een gebogen rechterknie op een uitstekende tak van de boom. In S.E.W. Roorda van Eysinga – Uit het leven van Koning Gorilla (1887) staat een gorilla in een zelfde pose afgebeeld.
Een opmerkelijk aspect van dit model is dat er naast papier-mâché botten ook echte botten in het model zijn toegepast, onder andere de schedel inclusief tanden en kiezen.
Het model is opgebouwd rond een ijzeren armatuur. Het armatuur is omgeven door grauwe papierpulp, die bedekt is met een aantal lagen papier in strookjes geplakt. Het papier mâché werd gemaakt van gescheurd papier, stijfsel, krijt, hennep, en kurkpoeder.
De onderdelen zitten met haak- en oogsluitingen en met pen- en bussluitingen in
elkaar. Onder de sokkel bevindt zich een papieren etiket met een opschrift in pen: het is niet geheel leesbaar: …Monsieur Auzoux…doct. a St. Pierre…gri…Louvin…[?]

 

Conditie
Het gehele model is bedekt met een dikke laag vuil en stof. De oppervlaktelagen van het model zijn in zeer slechte staat. Voor aanvang van de restauratie was het niet bekend hoe de interne onderdelen van het model er uit zien. Er zijn een aantal onderdelen gebroken. Alle ijzeren pinnen en haken zijn ernstig gecorrodeerd en kwamen zeer moeilijk los uit de bussen. Een aantal messing bussen waar de pinnen ingestoken dienen te worden, zitten los in het papier-maché. Soms zitten ook de ijzeren pinnen niet meer solide in het papier-maché een enkele is afgebroken. De beschilderde oppervlakken van de boom en steen zijn zeer schilferig.                                          

Doel van de restauratie
Stabilisatie van de gorilla; visuele vermindering van het geschilferde en kale oppervlak; documentatie van de interne delen, vermindering en stabilisatie van de corrosie op de metalen onderdelen, toonbaarheid van het model verbeteren en de houdbaarheid verlengen.

 

 

 

 

 

 

 

 

De restauratie en documentatie van het model
Dit verslag van de restauratie is opgedeeld in de volgende secties:
1. Beschrijving, documentatie en fotografie van het model en de onderdelen.

De eerste stap was het uit elkaar halen van de gorilla en alle onderdelen fotograferen en beschrijven in een database. De gorilla is in zijn geheel gefotografeerd en vervolgens zijn de onderdelen stuk voor stuk losgehaald en gefotografeerd vanaf twee kanten. De database toont twee afbeeldingen voor restauratie en twee afbeeldingen van na restauratie Daarnaast noteren we eventueel extra informatie over de plaatsing van het onderdeel. Ook is voor elk onderdeel aangegeven wat de schade is en welke behandeling dit onderdeel krijgt. Tijdens behandeling zijn ook veel foto’s gemaakt om een duidelijk beeld te kunnen scheppen van de uitgevoerde behandelingen en de resultaten. Ook zijn er overzicht foto’s gemaakt van de verschillende onderdelen die bij elkaar horen.
2. Schoonmaken en consolidatie van het oppervlak van het anatomisch model.

Voor het verwijderen van stof, oude spinnenwebben en andere rommel die zich in de loop der tijd op het oppervlak verzameld heeft is de stofzuiger met een opzet stuk met een klein borsteltje gebruikt. Vervolgens is begonnen met het reinigen van het oppervlak en tegelijkertijd het consolideren van de ernstige schilfering. Het reinigen van het oppervlak gebeurt met sponsen en kwasten met ijswater. Het ijswater wordt gebruikt om het oppervlak te kunnen reinigen zonder de gelatine lagen te laten oplossen.
3. Reparatie, vervorming verminderen en retouche van het model

 

 

 

 

 

4. Het houten onderstel
5. De metalen onderdelen
6. Conservering van de metalen onderdelen

Reinigen en vernis
De metalen onderdelen zoals de pinnen en haakjes waren allemaal zeer gecorrodeerd. De corrosie op de ijzeren pennen en koperen haakjes is verwijderd met behulp van een ultrasone-pen. Na het verwijderen van de corrosie zijn alle metalen onderdelen voorzien van een laag Paraloid B72 (10%) opgelost in aceton.

.

2013

Drie bergmassieven

“La Chamouny”, Le Simlpon” en “Le St. Gothard”. De maquettes hadden waterschade, schimmel, stof, afgebladderd of gecraqueleerde verf, beschadigd hout (losse latjes en kieren in de bodem) en ontbrekende of afgebroken delen of labeltjes.  De maquettes en bakken zijn schoongemaakt met stofzuiger en kwast en waar mogelijk met roetspons of natte spons. De labels zijn vastgeplakt en afgebroken bergtoppen zijn afgedekt met een gelatineoplossing. Grote barsten zijn opgevuld met cellulosepulp en geretoucheerd met aquarelverf. De kieren in de bodem zijn afgedekt met Japans papieren en losse latten zijn vastgezet met gepatineerde schroeven. De glasplaten, die de bakken afdekken, kierden. De kieren zijn met Tyvak tape afgedekt en op kleur gebracht om te voorkomen dat er stof en vuil in de bakken komt.

 Vlinderkast met papieren vlinders

Het glas en hout van de bak zijn vies en het goud op de voorzijde van de lijst is sleets. De bodem is krom, met kieren en een vochtplek. Het geschilderde papier aan de binnenzijde is ook vies en zit los. De vlinders zijn gekruld of kapot en de verf is schilferig of weg.
De gouden lijst en bak zijn gereinigd en het papier aan de binnenzijde is vastgezet. De vlinders zijn schoongemaakt,  gevlakt en verstevigd. Waar nodig zijn de ondersteuningsdraden vastgezet en is de verf geconsolideerd.

 

 

Vlinderkast met vlinders en motten

De lijst en de bak zijn met geel/goudkleurige verf met daarop in roodbruin een houtpatroon geschilderd. De verf was hier en daar beschadigd of afgesleten. Deze is geretoucheerd met gouache en aquarelverf. De binnenzijde van de bak is met moiré papier bekleed, dat vies en vergeeld is. De vlinders en motten zijn met spelden vastgezet en hebben hun kleur verloren. De vlinders konden worden opgezocht door met de namen, die bij de vlinders staan, op google afbeeldingen te kijken. De vlinders hadden scheurtjes in de vleugels en ontbrekende lijfjes of stukjes vleugel. Er werden lijmtesten gedaan alvorens de vleugels te restaureren. Evacon R met Japans papier bleek te zwaar, secondelijm droogde te snel en hoewel lastig te verwerken werd gekozen voor perkamentlijm met heel dun Japans papier. Niet alle scheuren zijn geplakt vanwege de risico’s. Onder elke vleugel werd een steunvleugel gemaakt van een koperdraadje bekleed met Japans papier  en vastgeplakt met stijfsel. Deze steunvleugeltjes werden weer met een pinnetje op de achterwand vastgemaakt om te voorkomen dat ze van het lijfje afscheuren.

Houten baklijst met verschillende voorbeelden uit de zijde-industrie.

In de bak liggen zijde strengen, gedraaide zijde strengen en cocons. Ze zijn vastgezet met haken, zijde linten, naalden en touw op wit moiré papier. De onderdelen zijn genummerd.
De lijst en de bak zijn behoorlijk beschadigd en vooral de hoeken van de houten bak zijn aangevreten door insecten. Aan de binnenzijde is waterschade en insectschade aan de cocons. De zijde strengen zijn sterk vervuild (grijs) en er zitten tientallen restjes van poppen in de strengen.
Het vuil is heel moeilijk te verwijderen (de zijde strengen blijven grijs) en verkleurd papier wordt overschilderd om de vlekken minder storend te maken. Losse cocons zijn vastgezet en de spleten in de bak werden dichtgemaakt.

116 diploma’s en oorkonden

zijn in standaard formaat dozen geborgen.  Elk object is in een map van zuurvrij karton geplaatst.
Oorkonden met zegel (tien stuks) zijn vastgezet tussen verhogingen van schuim, zodat de oorkonden gestapeld kunnen worden.

 

 

 

 

 

 

 

2 telegrammen

Einstein aan Lorentz zijn hersteld en in passe-partout gezet.

4 boeken

Het boek “Maladies de Peau” van Van Haren Noman uit 1889 en drie delen “Syphilis der Haut” van Moritz Kaposi uit 1874 zijn gerestaureerd.

Muggenkoppen

Tenslotte zijn twee Auzoux modellen van een mannelijke en vrouwelijke muggenkoppen, een mannelijke en een vrouwelijke , ontdaan van stof en vuil. Schilfers zijn vastgeplakt, enkele barsten zijn met papierpulp opgevuld en corrosie van metalendelen is verwijderd en afgewerkt.

Alle restauraties zijn uitgevoerd door Restauratieatelier Nijhoff Asser. Een lijst van gebruikte materialen en leveranciers is bijgevoegd.