Librije Westerkerk Enkhuizen

4-03-2017

2018
Bij restauratie-atelier Nijhoff Asser zijn twee belangrijke boeken voor de Librije Enkhuizen door Herre de Vries gerestaureerd.

Als eerste “Stirpium historiae pemtades” van R. Dodonaeus gedrukt in 1583 door Christoffel Plantijn te Antwerpen.
Het boek was al eens opnieuw gebonden maar de band kwam los, er ontbrak een rugbeleg en de kimstroken waren overgeplakt met modern papier. Het papier in het boekblok en het naaisel waren in goede conditie. De wens was het boek een passende band te geven  zodanig dat het boek getoond kan worden.
dodonaeus1kdodonaeus3kdodonaeus2k

Herre de Vries beschreef zijn overwegingen m.b.t. de restauratie:
“In de offerte stelde ik voor een band te maken die uiterlijk op een perkamenten ribbenband met vaste
rug lijkt, voorzien van een eenvoudige blindbestempeling, zoals deze veel in de librije voorkomen. Om
het openen van het boek te vergemakkelijken en de rug niet te stijf te laten worden, zou de constructie
echter worden aangepast ten opzichte van de wijze waarop dit oorspronkelijk werd gedaan. Ik schreef:
“Een toe te voegen perkamenten rugbeleg wordt niet op de boekblokrug vastgeplakt. De vleugels ervan
worden tegen de binnenzijde van de platkernen geplakt. De perkamenten bekleding wordt vastgeplakt
op de ribben en op het nieuwe perkamenten rugbeleg. Omdat het rugbeleg niet vastzit op de
boekblokrug laat dit een grotere beweeglijkheid van de rug toe. Bij het openen van de platten worden
de bindingen en het rugbeleg aangetrokken en de rug in beweging gebracht zodat deze beter openvalt.3”
Ik heb daarvan afgeweken om twee redenen. Om de constructie op die manier goed te laten werken,
moesten de bindingen na verlengen erg stevig worden. Daarvoor had veel materiaal toegevoegd moeten
worden waardoor de ribben onooglijk dik zouden worden. Ten tweede verwachtte ik, bij nader inzien,
dat het perkament dat stijver is dan leer (en de constructie is ooit bedacht voor leren banden) zichzelf
toch vrij spoedig zou losdrukken van de bindingen. Ik heb daarom gekozen de rug geheel los te laten
conform de beschrijving verderop.
Ik had voorgesteld de bestempeling te doen naar voorbeeld van de band om het Herbarium van
Dodonaeus (afb. 11). Eventueel kon het centraalstempel ook vervangen worden door die van het wapen
van Enkhuizen dat op meerdere banden in het verleden is aangebracht, maar niet op banden van de
librije zelf (afb. 12). Er zijn proeven gedaan met dat oude ‘stedemaagdstempel’. Dit gaf geen mooi
evenwichtig resultaat omdat het teveel fijn graveerwerk bevat en omdat het stempel zoals gezegd op de
librijebanden oorspronkelijk niet voorkomt. Daarom is in overleg met het bestuur gekozen het stempel
van het Herbarium van Dodonaeus na te maken. Dit stempel en vergelijkbare komen op meer banden
van de librije voor.”
dodonaeus4k
Er is uitgebreid verslag gedaan van de genomen stappen (demontage,reiniging, bandopbouw en bandbestempeling) en de gebruikte materialen.

dodonaeusk5

 

Het tweede gerestaureerde boek is De medicina Bartholomeus van A. Cornelius Celdus, gedrukt door Laurentii in 1478 te Florence, gebonden in een hedendaagse Italiaanse band. Door de combinatie dikke stugge bindingen met het stevige papier zorgde voor veel spanning op het naaisel. De lijmlaag op de rug was vergaan, de schutbladen waren beschadigd, kapitaalkernen gebroken en band en boekblok hebben wormgaten.
celsuk3celsusk1

 

 

 

 

 

 

Het boek is niet eerder gerestaureerd. Doel is een authentiek uiterlijk te waarborgen en het boek hanteerbaar te maken.
Het boek is gedroogreinigd, het papier gerepareerd, de kapitalen behandeld en het leer van de band is teruggeplakt en behandeld met leervet. Ter bescherming heeft het boek een boekjas van kalfsleer gekregen. Het blijft raadzaam het boek niet te ver te openen vanwege de stugge binding.
celsusk2

———————————————————————————–

2017
Een 11-tal folianten uit de Librije Westerkerk Enkhuizen zijn in 2016 geconserveerd door Sabine Fleischer. Titels van deze folianten zijn onder andere: M.Tulli, Cicerones opera uit 1618, F. Hogenberg, Civitatis orbis terrarum uit 1572,  A. Tiraquellus, Semestria uit 1614 en D. Gothofredus, Senecae philosophi uit 1607.

De constructie van de meeste folianten is als volgt omschreven: het boekblok is heeluit met dubbele rondslag genaaid op  (4, 5 of 6) dubbele bindingen van touw. De bindingseinden zijn op Gotische manier op de platten geregen. De schutbladen bestaan uit drie in elkaar gestoken kimbladen, die met het boekblok zijn meegenaaid. Per boek zijn nog details vermeld m.b.t. de rug en het kapitaalband.

De beschadigingen betroffen bladen met vouwen, randscheuren en lacunes. Er waren gescheurde scharnieren, losse bandruggen en ontbrekende of beschadigde kapitalen.

Alle folianten zijn ontdaan van stof en oppervlaktevuil. Ezelsoren zijn gevlakt, scheuren en lacunes gerestaureerd met Japans papier en stijfsel. Ook voor de kapitalen en ruggen en scharnieren is Japans papier en stijfsel gebruikt en ook EVA-lijm en methylcellulose.

sabine Fleischerw

 

 

 

 

 

 

Nog een 10-tal folianten is in datzelfde jaar geconserveerd door Boekrestauratie de Valk. Enkele titels zijn: Wolfius, Lectionum memorabilium uit 1600, Erasmus, Adagia uit 1541, Erasmus, Epistolarum opus uit 1558, Ortelius, theatri orbis terrarum parergon uit 1623 en Bor, Nederlandtsche Oorl0gen uit 1621.

Er is gevraagd om een conserverende behandeling waarbij het behoud van het boek in combinatie met een verantwoorde berging voorop staat. Het esthetische aspect is hieraan ondergeschikt. Vlekken die niet droog kunnen worden verwijderd, blijven aanwezig.
Ter documentatie zijn foto’s gemaakt van de materiële schade en de uitgevoerde behandeling.Deze foto’s geven een goed beeld van de meest voorkomende schades en van bijzonderheden van de afzonderlijke boeken, zoals maculatuur en een bijzondere kapitaal.
band Enkhuizen_2016_Deel IwbandwitEnkhuizen_2016_Deel IIwinslage Enkhuizen_2016_Deel IIw

 

 

leren banden, rechts losse inslagen en beschadigde hoeken
rug Enkhuizen_2016_Deel IwwscheurEnkhuizen_2016_Deel Iw

 

bijzonder geweven kapitaalband, gescheurd schutblad en leervlecht kapitaal
schutEnkhuizen_2016_Deel Iwmac2 Enkhuizen_2016_Deel Iwmaculatuur Enkhuizen_2016_Deel Iw

voorplat met 3 perkamenten overlijmstroken met maculatuur (Erasmus) en maculatuur aan de staartzijde (de Guevarra)

Na reiniging van de folianten met een roetspons is gewerkt aan de scharnieren, schutbladen, knepen en kapitalen en lossen delen zijn vastgezet. In het rapport zijn alle gebruikte materialen beschreven.

steekEnkhuizen_2016_Deel Iwtyvec Enkhuizen_2016_Deel IIwrugtyvec Enkhuizen_2016_Deel Iw

 

nieuw besteken van staartkapitaal, perkamentreparatie met tyvec en overlijmen van de rug met tyvec
.
In december zijn de folianten teruggebracht bij de Librije Westerkerk Enkhuizen alwaar ze te bezichtigen zijn.

Conserveringsrapport_Librije Enkhuizen_2016_Deel I

2015

De humani corporis fabrica libri septem van A. Vesalius

werd dit jaar gerestaureerd ter gelegenheid van het 400-jarig bestaan van de Librije in Enkhuizen. Het boek werd gedrukt door Johannes Oporinus  in juni 1543 te Bazel.
De restauratie werd uitgevoerd door Herre de Vries in 2015.

voor restauratie

 

 

 

 

Het boekblok bestaat uit 59 katernen van 3 dubbelbladen genaaid op 7 dubbele bindingen van plantaardig gelooid leer. De schutbladen zijn meegenaaid en bestaan uit een papieren dubbelblad met een stuk perkamenten maculatuur als oor. De band bestaat uit houten platkernen met kalfsleer bekleed met vaste rug. Op voor- en achterplat zijn restanten van 19de eeuwse schapenleren reparaties aanwezig. Verder heeft het boek een klamp-riemsluiting en kantbeslag van messing.

Conditie voor restauratie
Het papier van het boekblok is over het algemeen in zeer goede
conditie. Sommige katernen hebben papierschade, kapitalen ontbreken en  er is geen rugbeleg. Dat heeft het boek ook niet gehad. De bindingen zijn in de scharnieren en op diverse plaatsen op de rug gebroken. De leren rug ontbreekt en het leer op de platten heeft nerfschade. Van de sluitingen ontbreken de klampen  en stukken van het klampbeslag ontbreken.

Restauratieverslag

maculatuur van achterplat         en        blauw-groen draden van kapitaal


 

 

 

1. Demontage
Het originele naaisel en de bindingen zijn geheel verwijderd. De dekbladen zijn van de perkamenten maculatuur losgehaald. Het papier kon vrijwel zonder inktverlies losgehaald worden. Vervolgens is de maculatuur met nat filtreerpapier langdurig bevochtigd totdat dit met maximaal tekstbehoud van de houten platkernen losgehaald kon worden. Een deel van de inkt bleef hierbij echter achter op de platkernen. Hierdoor is de leesbaarheid van die zijde minder dan die van de zijde waar het papieren dekblad opgeplakt zat. De maculatuur is op kimstroken van dik Japans papier gezet. Deze zijn in een dubbelblad van handgeschept papier gestoken dat als apart katern is meegebonden tussen het laatste katern van het boekblok en het schutbladkatern achterin. De maculatuur is vervangen door nieuw blank perkament van ongeveer dezelfde afmetingen.

2. Restauratie boekblok
De papierschade aan het boekblok is gerepareerd met Japans papier en stijfsel. Het boekblok is opnieuw genaaid op zeven dubbele bindingen van touw. Vervolgens is een handbestoken kapitaal aangebracht. Het is met een groen-blauwe en een naturelkleurige linnen draad bestoken. Waar draden in de katernen zaten, zijn ze blijven zitten. De rug van het boekblok is met stijfsel overlijmd waarop een laag dun Japans papier is geplakt. Daar overheen is rugbeleg van aerokatoen aangebracht, geplakt met hazenlijm.
naaien                        en                            aanrijgen van de platten

 

 

 

 

3. Restauratie band
De platkernen zijn door de bestaande gaten aangeregen. Omdat er voldoende ruimte was, is aan binnenzijde een beetje van het leer van de oorspronkelijke bindingen blijven zitten. De rug en lacunes in het leer op de platten zijn opnieuw bekleed met op kleur gebracht kalfsleer. Aan de buitenzijde van de band is het oorspronkelijke leer met stijfsel teruggeplakt op het restauratieleer. Daarbij zijn de restjes van de negentiende eeuwse reparatieleer blijven zitten. Het aan rugkant ontbrekende messing kantbeslag is aangevuld met in ammoniakdamp gepatineerde messing strips. Voor zover nog aanwezig zijn de oude nagels blijven zitten. De nieuwe strips zijn hier overheen gezet en de nageltjes ernaast in de platkern geplaatst. De afmetingen van de strips komen ongeveer overeen met die van de indruk die de oude hadden achtergelaten in het leeroppervlak.
Een lijst van materialen en leveranciers is bijgeleverd.

2011

Collectie van de Librije te Enkhuizen

De boeken van de Librije zijn bij het begin van de restauratie van de
Westerkerk van Enkhuizen in 1997 ondergebracht in de Koninklijke
Bibliotheek te Den Haag. Ter bevordering van de terugkeer van de
boeken en om het beheer hen het gebruik van de collectie te verzekeren
is in 2006 de Stichting Librije Westerkerk opgericht. Prioriteit is de
ruimte van de Librije geschikt te maken voor een verantwoorde berging
van de boekenschat. De monumentenvergunning voor de
bouwtechnische aanpassingen is inmiddels verleend.

 

 

 

Tijdens de werkzaamheden aan het gebouw,
kan er zorg worden besteed aan de
conservering en van de boeken.
In 2009 is een schade- inventarisatie gemaakt middels een afstudeerproject van Koosje Ruijgrok.
Dankzij haar scriptie is er een goed beeld van de toestand waarin de collectie verkeert en is er
een prioritering aan te brengen in de restauratiewerkzaamheden.
Bij de prioritering gelden naast ernst van de schade nog andere
argumenten als: zeldzaamheid, de absolute waarde van het boek ,
de waarde binnen de collectie, de betekenis van het boek voor Enkhuizen etc.

De verwachting is de boeken begin 2015 weer in volle glorie in Enkhuizen terug
zullen zijn. Begin dit jaar is een eerste stap gezet.

 

 

 

 

 

De Biblia Polyglotta, Antwerpen
1569-1572, folio, acht delen, leren banden met
goudstempel.

Begin 2012 is restauratie hiervan voltooid.

Vuil, uitgedroogd leer, losse
kapitalen, scheuren, uitstekende spijkers en ontbrekende klamparmen
werden behandeld. De boeken werden gereinigd, de kale plekken
werden behandeld en losse delen werden vastgezet. De restauraties
werden uitgevoerd met o.a. tyvec, Japans papier en schaafleer.
Alle gebruikte materialen zijn vermeld met daarbij de firmanamen
van de leveranciers.

Voor de gerestaureerde
boeken zijn acht
boekschoenen gemaakt van
merinowol-vilt.
Ze sluiten met klittenband.