Bibliotheca Thyssiana

4-06-2018

Eindrapport mei 2018

met betrekking tot het bergings- en onsluitingsproject ten behoeve van de fragmenten afkomstig uit boeken van de Bibliotheca Thysiana

eindBT0

De werkzaamheden bestonden uit restauratie, digitalisering, maken van een database, het  documenteren en bergen van de fragmenten. Alle fragmenten zijn nu gehuisvest in de universiteitsbibliotheek van Leiden.

Achtergrond. Van 1996 tot 2002 vond  in de Bibliotheca Thysiana in Leiden  een groot restauratieproject plaats, waarbij een aantal particuliere ateliers werd gevraagd een substantieel deel van de collectie boeken te restaureren. In totaal  zijn in die zes jaar 600 tot 700 boeken gerestaureerd door  ongeveer vijftien  verschillende restauratie-ateliers. Een groot  deel  van  deze boeken bevatte maculatuur: bedrukt of beschreven materiaal dat  is gebruikt bij de vervaardiging van de boeken. Een aanzienlijk deel van deze maculatuur is tijdens  de restauraties losgehaald in de hoop  op bijzondere vondsten, zoals zeldzame middeleeuwse fragmenten in een volkstaal. In totaal  gaat het om ca. 250 fragmenten-eenheden (een eenheid is in dit geval  maculatuur die een bepaalde functie  in het boek vervult, het kan dus  gaan  om één dekblad, maar  ook om vijf overlijmstroken of twintig hartstrookjes). Alle fragmenten en restauratieresten (andere boekbindmaterialen die eveneens uit boeken gehaald waren, zoals delen van kapitalen, naaigaren en schutbladen en restanten van bandbekleding) werden in enveloppen, plastic insteekhoezen en sealzakjes in een aantal kartonnen dozen in de Bibliotheca Thysiana bewaard. De fragmenten waren op dusdanig inadequate wijze geborgen, dat er gegronde reden was om aan te nemen dat de fysieke  toestand van het materiaal achteruit zou gaan, omdat de huisvesting het materiaal niet afdoende beschermde en in een aantal gevallen zelfs schade veroorzaakte. Bovendien waren de fragmenten niet ontsloten en waren derhalve ook niet  publiek toegankelijk. Kortom:  de fragmenten zoals  ze in de Bibliotheca Thysiana bewaard werden vormden een ontoegankelijke, onbruikbare collectie.

De doelstelling van  het  project. Het voornaamste doel  van  het fragmentenproject was  om van de  collectie  fragmenten zoals  die  in de  Bibliotheca Thysiana bewaard  werden  een  collectie  te maken die publiek toegankelijk  zou zijn,  zowel  in fysieke  vorm  in de Universiteitsbibliotheek Leiden (UBL) als in digitale vorm. Een van de hoofdvoorwaarden hiervoor was dat de fragmenten op verantwoorde wijze  geborgen zouden zijn. Door  het  bergen en toegankelijk maken van  de collectie kan dit project  tevens  gezien  kunnen worden als de afronding van het grote restauratieproject (1996-2002).

Het project liep van juni 2015 tot augustus 2017.

eindBT3

De  uitvoering van  het  project. De dozen met  daarin alle fragmenten en restauratieresten zijn naar  de UBL overbracht in de  dozen waarin zij tot op dat  moment in de Bibliotheca Thysiana bewaard werden”). Hier zijn de fragmenten van de  restauratieresten gescheiden, waarna de  fragmenten indien nodig zijn  gerestaureerd, zijn gedigitaliseerd en tenslotte zijn geborgen (zie voor  een  meer  uitgebreide beschrijving hiervan. Hiermee  is  de fragmentencollectie  thans   èn  op  een verantwoorde  manier  geborgen èn  toegankelijk  voor publiek.

eindBT4

Database en documentatie. Er is een database gemaakt, waarin alle relevante informatie gezet kon worden. Hierin zijn onder meer  opgenomen:

 Informatie met betrekking tot het fragment zelf, zoals de fysieke eigenschappen van het fragment, de inhoud van  het fragment, de functie  die het fragment in de band had  en de relatie  van het fragment met andere fragmenten (bijvoorbeeld in andere banden).

 Informatie  met   betrekking  tot  de   documentatie  van   de  behandeling  van  het fragment, zoals of het fragment behandeld is, wat de behandeling inhield en welke  materialen en/of chemicaliën gebruikt zijn.

 Informatie met  betrekking tot  de  digitalisering en  uiteindelijke  berging van  het fragment

 Een  printbaar  formulier, waarop  alle  relevante  informatie  van   ieder   van  de fragmenten(eenheden) staat,  zoals bibliografische informatie van de band waar het fragment uitgenomen is, de functie  die het fragment in de band had,  de materiële en inhoudelijk informatie van het fragment, of het fragment gerestaureerd is en of er een rapport van  de restauratie van  de band aanwezig is. In iedere  afzonderlijke fragmentenberging  is   een   uitdraai  van   dit   formulier   bijgevoegd,   zodat  de belangrijkste gegevens direct  bij het fragment worden bewaard en de relatie  tussen fragment en het boek waaruit het fragment gehaald is bewaard blijft.

eindBT5

Conclusie en afronding van het project

De fragmenten zijn allemaal op een  verantwoorde  wijze  geborgen:  in mappen  van   zuurvrije,  stabiele   materialen  die   zijn gehuisvest in de  klimaatgecontroleerde kluis  van  de  Bijzondere  Collecties  van  de UBL. Het gevaar op verdere beschadiging of de achteruitgang van de fysieke  conditie van de fragmenten is hierdoor minimaal. Met de berging in de UBL zijn de fragmenten nu fysiek ontsloten: bezoekers kunnen ze  inzien  op  de  leeszaal van  de  Bijzondere  Collectie. Doordat de  fragmenten tussen melinex   zitten   kunnen de  bezoekers deze   veilig  hanteren, zo  zullen de  fragmenten zullen gevrijwaard blijven van vingerafdrukken en dergelijke. Degene  die het fragment in de UBL komt raadplegen, beschikt bovendien middels het datavel dat in elk van de mappen is bijgeleverd over de relevante informatie met betrekking tot fragmenten (zowel  inhoudelijk als in relatie  met de band waaruit de  gehaald zijn).  De  fragmenten zijn  daarnaast gedigitaliseerd, zodat zij in  de toekomst ook via internet ontsloten zullen zijn.

Ter afsluiting van het project  zal nog een bijeenkomst met de toezichtscommissie worden georganiseerd, waar  onder meer  zal worden besproken hoe de gedigitaliseerde fragmenten ontsloten zullen worden. De effectieve  uitvoering van  het  project  is echter  afgerond. Hiermee vormen de  fragmenten van  de  Bibliotheca Thysiana nu  een duidelijk  afgebakende, ontsloten collectie  die publiek toegankelijk zal zijn en daardoor waardevol kan  zijn voor  historici, boekhistorici, codicologen, filologen en andere geïnteresseerde partijen.

eindBT6

Tussentijdse rapporten toegezonden voor mei 2018

FRAGMENTENPROJECT BIBLIOTHECA THYSIANA

Door Femke Prinsen

september 2015.

Er heeft in de Universiteitsbibliotheek Leiden op 3 juli 2015 een bijeenkomst plaatsgevonden waarbij Paul Hoftijzer (curator Bibliotheca Thysiana en hoofdverantwoordelijke van het Fragmentenproject), Wim van Anrooij (curator Bibliotheca Thysiana), Karin Scheper (restaurator UB Leiden) en Femke Prinsen (restaurator en uitvoerende van het Fragmentenproject) aanwezig waren.

Gemaakte afspraken:

in principe zal alles met tekst (al is het maar een letter) wordt geborgen;

resten die de leesbaarheid van de fragmenten belemmeren (zoals lijm‐ papier‐ of leerresten) of die schadelijk zijn voor het materiaal (bijvoorbeeld lijm) in de regel worden verwijderd;

resten die relevante boekhistorische informatie bieden, zoals kapitaaldraadjes, in principe niet worden verwijderd;

specifieke, meer ingewikkelde gevallen tijdens de bijeenkomst met de toezichtscommisie moeten worden besproken;

de restmaterialen in de regel bij de restauratierapporten, die op inventarisnummer zullen worden geordend, worden bewaard. Femke Prinsen maakt daarbij in eerste instantie de inschatting wat wel relevant is om te bewaren en wat niet. Eventueel materiaal (bv oneindig veel snippertjes leer of papier) dat komt te vervallen, wordt echter niet zonder meer weggegooid, daar het bijvoorbeeld nog voor educatieve doeleinden kan worden gebruikt;

de gedigitaliseerde foto’s via internet toegankelijk zullen worden gemaakt.

 

restmateriaal en fragmenten worden gesorteerd

 

 

leer-,  lijm- en papierresten worden verwijderd vlak na bevochtiging
Tot nu toe uitgevoerde handelingen:

Alle fragmenten en restmaterialen zijn van de Bibliotheca Thysiana naar de Universiteitsbibliotheek Leiden gebracht. De enveloppen met restmateriaal zijn gesorteerd.

Alle fragmenten zijn bekeken en zijn volgens de inventarisnummers van de boeken, waar ze uit genomen zijn, op volgorde gelegd. Ook de documentatierapporten die door de verschillende restauratieateliers gemaakt zijn ten tijde van de restauratie van de boeken zijn thans in de UB Leiden, waar ze momenteel op inventarisnummer worden gesorteerd.

Er is in de reeds eerder gemaakte fragmentendatabase een aantal aanvullende formulieren gemaakt voor de documentatie van de behandeling, digitalisering en uiteindelijke berging van fragmenten. Tevens is een formulier gemaakt, waarop alle relevante informatie van ieder van de fragmenten(sets) staat.

Er is begonnen met de behandeling van de fragmenten. Alle fragmenten worden gescheiden van de eventuele restmaterialen (zie foto 1) en worden vervolgens stuk voor stuk bekeken om na te gaan of ze direct gedigitaliseerd en geborgen kunnen worden of dat er een vorm van behandeling nodig is. Van de 250 fragmentensets zijn er inmiddels 148 bekeken. Van 148 sets bleken 104 sets eerst behandeld te moeten worden alvorens ze kunnen worden gedigitaliseerd en geborgen.

fragmenten (overlijmstroken) die gekreukt en verhard zijn, worden gevlakt en schoongemaakt

 

 

idem

 

 

 

 

Er zijn testfoto’s gemaakt voor de optimale digitalisering van de fragmenten.

Van ieder fragment of fragmentenset worden recto‐ en versozijde gefotografeerd. Naast het fragment worden ook een kleurenkaart, liniaaltje, het logo en de naam van de Bibliotheca Thysiana en het inventarisnummer vastgelegd.

 

 

 

 

 

Er is een begin gemaakt met het vervaardigen van de mappen, waarin de fragmenten na digitalisering geborgen zullen worden.

 

 

 

 

 


Vervolgtraject:

De overgebleven fragmenten zullen worden nagelopen en waar nodig worden behandeld.

Alle fragmenten zullen met een spiegelreflexcamera in de foto‐opstelling van het restauratie‐atelier van de Universiteitsbibliotheek Leiden worden gedigitaliseerd.

Na digitalisering zullen de fragmenten in de mappen worden geborgen. Deze mappen moeten grotendeels nog gemaakt worden.

Enkele losgehaalde materialen met tekst en/of afbeeldingen bleken bij nadere beschouwing geen fragmenten gebruikt ter vervaardiging van de boekband te zijn, maar inhoudelijk een intrinsiek onderdeel van de boeken waaruit ze genomen waren te zijn geweest (hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan een illustratie die past bij de inhoud van het betreffende boek). Deze stukken zullen worden teruggeplaatst in de boeken waar ze tijdens de restauratie van de boeken uitgenomen zijn.

De overige restmaterialen die uit de boeken gehaald zijn (dit varieert van hele boekbanden, tot snippertjes leer of papier) zullen ‐indien bewaren zinvol wordt geacht‐ worden geborgen. Er moet nog besproken worden wat te doen met de vele boekbanden die zijn losgehaald tijdens de restauratie van de boeken en niet meer om de boeken zijn teruggeplaatst, maar zijn vervangen door nieuwe banden. In uitzonderlijke gevallen zullen deze wellicht om het boek worden teruggeplaatst.

Er zal een bijeenkomst met de toezichtcommissie worden georganiseerd, waarbij het project gepresenteerd wordt. Ook zal een aantal ingewikkelder gevallen worden besproken. Femke Prinsen bereidt hiertoe een aantal casussen voor .

Maart 2016- Stand van zaken:

Er is verder gegaan met de behandeling van fragmenten. Er moeten nog 25 fragmenten behandeld worden.
Inmiddels zijn 34 sets gedigitaliseerd. De JPG-bestanden  zijn herbenoemd volgens een vast stramien en geschikt gemaakt voor publicatie op een website. Waar nodig zijn foto’s gecorrigeerd met photoshop. Specifieke constructies , die na het bergen niet meer zichtbaar zijn, worden als illustratie bijgevoegd.

 

 

 

 

 

 

De eerste fragmenten zijn geborgen in speciaal vervaardigde mappen.